مقالات رصدخانه فرتو

خلاصه اندیشکده مطالعات فرهنگ و توسعه با ترجمه نوشتارها و متون به‌روز این حوزه در اندیشکده‌های معتبر دنیا سعی در به‌روز نگه داشتن دانش برای علاقه‌مندان و پژوهشگران فارسی‌زبان دارد. این متن در اندیشکده اتاق سیاست فرهنگی نگارش شده است. نویسنده: الکساندرا ترانزیدو اطلاعات انتشار: CIRCE 2025 تصور کنید یک گروه تئاتر در ترکیه، یک […]

مقدمه: ظهور و سیطره نهادگرایی در اقتصاد توسعه در دهه‌های اخیر، نقش نهادها از یک موضوع حاشیه‌ای به یکی از محورهای اصلی در اقتصاد توسعه تبدیل شده است. این چرخش، به ویژه با حمایت نهادهای قدرتمندی مانند بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول که زمانی نسبت به این مفهوم نگرشی خصمانه داشتند، شتاب گرفته است.

در دنیایی که با بحران‌های چندبعدی از تغییرات اقلیمی تا نابرابری‌های ساختاری روبروست، منطق سنتی اداره امور عمومی دیگر پاسخگو نیست. پارادوکس بنیادینی که یاکوب بورکهارت، مورخ قرن نوزدهم، به زیبایی ترسیم کرده که «دولت باید قادر به انجام هر کاری باشد، اما اجازه انجام هیچ کاری را نداشته باشد»، امروز به شکلی حاد در

خوانش انتقادی بودجه فرهنگی ۱۴۰۵ در پرتو داده‌های اجتماعی در نشست داده‌خوانی فرهنگی–اجتماعی که با محوریت بررسی بخش فرهنگی لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ برگزار شد، سید صادق پژمان با طرح نگاهی کلان به وضعیت اعتبارات فرهنگی، بر ضرورت عبور از خوانش صرفاً عددی بودجه تأکید کرد. وی با اشاره به حوزه‌های فرهنگ، هنر، رسانه و

مقدمه: فراتر از موانع ساختاری در دهۀ ۱۹۶۰، فضای فکری حاکم بر مطالعات توسعه در آمریکای لاتین، عمیقاً بدبینانه بود. بسیاری از دانشمندان علوم اجتماعی، ریشۀ مشکلات منطقه را در «علل ساختاری» ریشه‌دار می‌دانستند؛ موانعی که هرگونه تلاش برای اصلاح را از پیش شکست‌خورده می‌کرد. در چنین فضایی، آلبرت هیرشمن با به چالش کشیدن این

با آنکه اقتصاد مدرن تا حد زیادی بر شالودۀ نقد آدام اسمیت بر مرکانتیلیسم بنا شده است، دنی رودریک یادآور می‌شود که این نقد، در عین اهمیتش، به شکل‌گیری نوعی غفلت در اندیشۀ اقتصادی انجامیده است. به‌زعم او، سه اصول محوری مرکانتیلیستی، برخلاف تصویری که معمولاً از آن‌ها ارائه می‌شود، نه‌تنها بی‌اعتبار نشده‌اند، بلکه در عمل کارآمد باقی مانده‌اند و حتی در شکل‌گیری برخی از موفق‌ترین تجربه‌های اقتصادی دوران معاصر نقشی تعیین‌کننده داشته‌اند: ۱. اولویت تولید بر مصرف: برخلاف تمرکز اسمیت بر مصرف‌کننده، مرکانتیلیست‌ها بر اهمیت تولید، مشاغل و ساختار اقتصاد تأکید داشتند. این دیدگاه به درک بهتر پیامدهای اجتماعی و سیاسی تحولات اقتصادی کمک می‌کند. ۲. همکاری نزدیک دولت و کسب‌وکار: در حالی که تفکر اسمیت از یک رابطه مبتنی بر فاصله (arm’s length) برای جلوگیری از فساد حمایت می‌کند، رویکرد مرکانتیلیستی یک همکاری نزدیک و تکرارشونده را برای یادگیری و تطبیق سریع سیاست‌ها تشویق می‌کند. ۳. عمل‌گرایی در برابر نسخه‌های جهانی: مرکانتیلیسم به جای ارائه راه‌حل‌های جهان‌شمول، بر سیاست‌های عمل‌گرایانه، زمینه‌محور و اغلب غیرمتعارف تأکید می‌ورزد که با شرایط محلی سازگار شده‌اند. این اصول مرکانتیلیستی نه تنها در راهبُردهای رشد معجزه‌آسای شرق آسیا (به‌ویژه چین) قابل مشاهده است، بلکه به توضیح واکنش‌های منفی اخیر علیه جهانی‌شدن و ظهور پوپولیسم کمک می‌کند. علاوه بر این، در گذار به اقتصاد سبز، سیاست‌های صنعتی به سبک مرکانتیلیستی در ترویج انرژی‌های تجدیدپذیر بسیار مؤثرتر از راه‌حل‌های مبتنی بر بازار مانند مالیات بر کربن عمل کرده‌اند. در نهایت، رودریک نتیجه می‌گیرد که یک رویکرد متعادل که بینش‌های قدرتمند اسمیت در مورد بازار را با عمل‌گرایی مرکانتیلیستی در مورد تولید و نقش دولت ترکیب کند، برای سیاست‌گذاری مؤثر ضروری است.

این نوشتار به ایده‌های اصلی آلبرت هیرشمن در مقالۀ «اقتصاد سیاسی و امکان‌گرایی» می‌پردازد. این مقاله در کتاب «گرایشی به امید» منتشر شده است. هیرشمن استدلال می‌کند که اقتصاد و علوم سیاسی باید از انزوای رشته‌ای خود خارج شوند و به بررسی تعاملات پیچیدۀ میان نیروهای اقتصادی و سیاسی بپردازند. او با نقد مدل‌های ابتدایی که صرفاً یک حوزه را پیش‌نیاز دیگری می‌دانند، دو رویکرد اصلی را برای ایجاد پیوند میان این دو رشته مطرح می‌کند: «نظریه‌های اقتصادیِ سیاست» که ابزارهای اقتصادی را در پدیده‌های سیاسی به کار می‌گیرند و «ابعاد سیاسیِ پدیده‌های اقتصادی» که به کشف پیامدهای سیاسی پنهان در مفاهیم و رویدادهای اقتصادی می‌پردازد.
هیرشمن با الهام از الگوی مارکسی، مدلی پویا از تعامل میان سیاست و اقتصاد ارائه می‌دهد که در آن نیروهای اقتصادی در یک چارچوب سیاسی-نهادی مشخص پیش می‌روند تا زمانی که آن چارچوب به «قید» تبدیل شود و نیاز به تغییر سیاسی را ایجاب کند. این فرایند که به قانون بازدهی نزولی شباهت دارد، به زنجیره‌هایی از پیشرفت اقتصادی و اصلاحات سیاسی منجر می‌شود. علاوه بر این، او بر نقش «ادراک نادرست» در ایجاد نوسان میان نیروهای بازار و غیر بازار تأکید می‌کند و این ایده را مطرح می‌سازد که تناوب سیاست‌ها ممکن است از یک ترکیب بهینۀ پایدار، برتر باشد.
فلسفۀ بنیادین هیرشمن که آن را «امکان‌گرایی» می‌نامد، علوم اجتماعی را به فراتر رفتن از جستجوی قوانین کلی و پرداختن به یکتایی، خلاقیت و امکانات پیش‌بینی‌نشده در تغییرات اجتماعی فرامی‌خواند. او استدلال می‌کند که تغییرات بزرگ اجتماعی اغلب از مسیرهای غیرمنتظره‌ای حاصل می‌شوند، از جمله «موهبت‌های در لباس مبدل» (موانعی که به مزیت تبدیل می‌شوند)، «توالی‌های معکوس» (جایی که عمل، مقدم بر باور است) و به‌ویژه «پیامدهای ناخواسته»ی اقداماتی که برای حفظ وضع موجود طراحی شده‌اند. این رویکرد در برابر جبرگرایی قرار دارد و از «حقِ داشتن آینده‌ای پیش‌بینی‌نشده» دفاع می‌کند.

سیاست‌گذاری فرهنگی در ایران گرفتار تأخیر و واکنش‌های سلبی است؛ پدیده‌هایی، چون توقیف سریال‌ها و پلمپ کافه‌ها، نتیجه همین ضعف نهادی و تأخیر تصمیم‌گیری‌اند.

هوش مصنوعی و کار در صنایع خلاق: پیوستگی دیجیتال یا گسست؟ بررسی اثرات هوش مصنوعی بر نیروی کار و خلاقیت در صنایع فرهنگی (کریستوفر اریکسون، 2024) «هوش مصنوعی در صنایع فرهنگی و خلاقیت»، بحثی است که از سال‌ها پیش مطرح بوده و حالا به شکل گسترده‌تری در کارهای روزمره هنری و تولید محتوا نفوذ کرده