اندیشکده مطالعات فرهنگ و توسعه با ترجمه نوشتارها و متون بهروز این حوزه در اندیشکدههای معتبر دنیا سعی در بهروز نگه داشتن دانش برای علاقهمندان و پژوهشگران فارسیزبان دارد. این متن در اندیشکده اتاق سیاست فرهنگی نگارش شده است.
نویسندگان:
النا پولیوتسوا (نویسنده اصلی)، والنتینا مونتالتو، لینا کیرژازووایته
اطلاعات انتشار:
جهان در سال ۲۰۲۵ با ترکیبی از بحرانهای همزمان روبروست که هرکدام به تنهایی بیسابقه بودند. بیش از صد مناقشه مسلحانه فعال، شکست پیاپی اهداف آبوهوایی، فرسایش دموکراسی در سطح جهانی، و گسترش بیمهار هوش مصنوعی در حوزههای خلاقانه؛ اینها دیگر تهدیدهای آینده نیستند، بلکه واقعیتهای جاریاند. سیاست فرهنگی در دل این ابربحرانها چه جایگاهی دارد و چه نقشی میتواند ایفا کند؟
فرهنگ در برابر موج پوپولیسم
سال ۲۰۲۴ بزرگترین موج انتخاباتی از زمان معرفی حق رأی همگانی بود. نتیجه این موج، تقویت گسترده احزاب پوپولیست و ضد تأسیساتی در سراسر جهان بود. پیامدهای این تحول در ۲۰۲۵ آشکار شد: کاهش کمکهای بینالمللی از انحلال USAID گرفته تا کاهش بودجههای فرهنگی در فرانسه، آلمان، سوئد، فنلاند و انگلستان. این روند نه صرفاً یک مشکل مالی، بلکه نشانهای از تغییر در اولویتبندی ارزشهای عمومی است.
در همین فضا، آزادی هنری نیز فشارهای مضاعفی را تجربه کرده است. در اسلواکی، کنترل وزارتی بر نهادهای فرهنگی مستقل گسترش یافته. در آمریکا، دستورهای اجرایی دولت ترامپ کمکهزینههای هنری را هدف قرار داده. در آلمان، انگلستان و آمریکا، مناقشه غزه به محدودیتهای غیررسمی بر آزادی بیان هنرمندان منجر شده است. این موارد نه استثنا، بلکه نشانههای یک الگوی نگرانکنندهاند.
فرهنگ و دموکراسی: از ارزش تا ضرورت
مهمترین تحول گفتمانی سال ۲۰۲۵ تغییر در نحوه صورتبندی رابطه فرهنگ و دموکراسی است. اعلامیه مشترک تقریباً تمام کشورهای اروپایی با عنوان «ضرورت فرهنگ و رسانه بهعنوان سپر دموکراسی» نمادین است: نه بحث از «نقش» یا «ارزش» فرهنگ، بلکه تأکید بر «ضرورت» آن. این جابجایی زبانی اهمیت سیاسی دارد.
در همین راستا، اتحادیه اروپا «قطبنمای فرهنگ» را منتشر کرد؛ سندی راهبردی که برای اولین بار صریحاً اعلام میکند اهمیت فرهنگ برای اروپا «دست کم گرفته شده». با این حال، فاصله میان گفتمان بلندپروازانه و اقدامات مشخص پیشنهادشده، نقطه ضعف اصلی این سند است. بسیاری از پیشنهادها تکرار اقدامات پیشین هستند و ابزارهای نرم جای اصلاحات ساختاری را گرفتهاند.
هوش مصنوعی: شکافی که هر روز عمیقتر میشود
شاید هیچ حوزهای به اندازه هوش مصنوعی، تأخیر سیاستگذاری را اینقدر ملموس نکرده باشد. پلتفرم موسیقی دیزر روزانه بیش از ۳۰,۰۰۰ آهنگ کاملاً تولیدشده توسط هوش مصنوعی دریافت میکند. قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا که با استقبال بخش فرهنگی روبرو شده بود، تا اواسط ۲۰۲۵ به «خیانت» از سوی بیش از چهل انجمن صنعت خلاق متهم شد. نه به این دلیل که قانون بد است، بلکه به این دلیل که اجرای آن حقوق خالقان را در عمل تضمین نمیکند.
ارزیابی کلی
سال ۲۰۲۵ نشان داد که بخش فرهنگی در یک تناقض ساختاری گرفتار است: گفتمان سیاسی درباره اهمیت فرهنگ قویتر از همیشه است، اما منابع، حمایتها و حفاظتهای واقعی رو به کاهشاند. این شکاف میان بیانیه و عمل اگر پر نشود، نه تنها اعتماد عمومی را فرسوده میکند، بلکه فرصتهای بازگشتناپذیری را از دست خواهد داد. پرسش اساسی برای ۲۰۲۶ این است که آیا اراده سیاسی برای پر کردن این شکاف وجود دارد.
