تئاتر و کیفیت زندگی ساختارها، رویه‌ها، بازیگران

آخرین بار کی از سالنی بیرون آمدید و حس کردید چیزی درونتان جابه‌جا شده است؟ این کتاب از همین تجربه‌ی آشنا شروع می‌کند و می‌پرسد آیا می‌توان آن را فهمید، سنجید و در سیاست‌گذاری به کار گرفت؟ «تئاتر و کیفیت زندگی: ساختارها، رویه‌ها، کنشگران» اثری ویراسته‌ی پائولو کورو و ایلاریا ریچونی است که در سال ۲۰۲۶ در مجموعه‌ی پژوهش‌های شاخص‌های اجتماعی انتشارات اشپرینگر منتشر شده است.

در جهانی که شبکه‌های اجتماعی ما را به هم نزدیک می‌کنند و در عین حال پیوندهای جمعی را از درون فرسوده می‌سازند، تئاتر چه نقشی دارد؟ دوازده فصل کتاب با نگاه جامعه‌شناسی، روان‌درمانی، ادبیات و سیاست فرهنگی به این پرسش پاسخ می‌دهند. مسیر کتاب روشن است: از نظریه به عمل، و از عمل به صدای کسانی که تئاتر را می‌سازند.

بخش «ساختارها» با پرسشی جسورانه آغاز می‌شود: آیا تئاتر می‌تواند شاخصی برای مشارکت اجتماعی و بهزیستی باشد؟ پیمایشی در بریتیش کلمبیا نشان می‌دهد تئاتر زنده در میان فعالیت‌های هنری کم‌تکرار، بیشترین همبستگی را با کیفیت زندگی ادراک‌شده دارد. در کنار آن، خوانشی از شکسپیر، مولیر و بولگاکف تئاتر را هم آینه‌ی جامعه و هم نیرویی اثرگذار بر آن می‌بیند، و تحلیل هملت دربار السینور را نمونه‌ی نخستین جامعه‌ی نظارتی مدرن می‌خواند.

بخش «رویه‌ها» ما را به میدان می‌برد. از درام‌تراپی برای دانش‌آموزان، بیماران پیش از جراحی و بیماران مبتلا به بیماری نادر می‌خوانید. از نمایشی درباره‌ی خشونت نهادی علیه کودکان می‌خوانید که حافظه‌ی جمعی را به چالش کشید. از اجرای دوران پس از قرنطینه می‌خوانید که بازیگران و تماشاگرانش آن را تجربه‌ای از کاتارسیس و بهزیستی دانستند. و از جزیره‌ی ترسیرا در آزور می‌خوانید که کارناوالش هر سال دهه‌ها گروه محلی و بیش از ده هزار تماشاگر را در حدود چهل صحنه گرد هم می‌آورد.

بخش «کنشگران» صدای اهل صحنه است: مدیر تئاتری که فصل نمایش را برای شهر طراحی می‌کند، کارگردانی که مسئولیتش را در برابر تماشاگر روایت می‌کند، و هنرمندی که تئاتر را راهی برای ملاقات با خود می‌داند. این صداها نشان می‌دهند پشت هر اجرا انتخاب‌ها، مسئولیت‌ها و دانشی عملی نهفته است.

نقطه‌ی قوت کتاب همین پیوند دادن داده و تجربه، نظریه و عمل است. هم یافته‌های آماری دارد و هم موردهای زنده از اجتماعات واقعی، و به مسائل امروز می‌پردازد: دیجیتالی‌شدن، اثرات همه‌گیری، ناپایداری شغلی هنرمندان و حافظه‌ی خشونت.

اگر پژوهشگر جامعه‌شناسی فرهنگ یا مطالعات کیفیت زندگی هستید، اگر در سیاست‌گذاری فرهنگی و سلامت کار می‌کنید، اگر مدیر هنری، درمانگر یا مربی تئاتر هستید، یا صرفاً تماشاگری که می‌خواهد بداند چرا تئاتر برایش مهم است، این کتاب برای شماست. شاید پس از خواندنش، دفعه‌ی بعد که به سالن می‌روید، فقط یک نمایش تماشا نکنید و جامعه‌ای را هم ببینید که در آن نفس می‌کشد.