چکیده:
کتاب «هوش مصنوعی در آموزش زبان: دیدگاه‌هایی از ایران» به بررسی چگونگی استفاده، تفسیر و بحث در مورد هوش مصنوعی در آموزش زبان انگلیسی در یکی از محدودترین بافت‌های آموزش زبان انگلیسی به عنوان زبان خارجی در جهان می‌پردازد. این کتاب، مطالعات مفهومی، تجربی، مبتنی بر کلاس درس و مبتنی بر نقد و بررسی را گرد هم آورده است تا آموزش زبان با واسطه هوش مصنوعی را در بحبوحه تحریم‌ها، محدودیت‌های پلتفرم، فیلترینگ اینترنت، اتصال ناهموار، فشارهای ارزیابی و عدم قطعیت نهادی بررسی کند. این کتاب به جای اینکه هوش مصنوعی را به عنوان یک راه حل جهانی یا یک تهدید ذاتی در نظر بگیرد، می‌پرسد که تحت چه شرایطی از نظر آموزشی معنادار، عادلانه و مسئولانه می‌شود. فصل‌ها به سواد حیاتی هوش مصنوعی، هوش مصنوعی در آموزش معلمان، مربیگری همتا، تأمل و رفاه معلمان، بازخورد نوشتاری، توسعه گفتار و تلفظ، هنجارهای زبانی و روندهای تحقیقاتی نوظهور در آموزش زبان انگلیسی به عنوان زبان خارجی در ایران می‌پردازند. این کتاب هوش مصنوعی را نه به عنوان ابزاری خنثی، بلکه به عنوان نیرویی که بازخورد، عاملیت زبان‌آموز، کار معلم، ارزیابی، خلاقیت و دسترسی آموزشی را شکل می‌دهد، ارائه می‌دهد. این کتاب هم نویدها و هم خطرات هوش مصنوعی، از جمله نابرابری، وابستگی، تعصب، نگرانی‌های مربوط به حریم خصوصی و دسترسی ناهموار را برجسته می‌کند.
فرض کنید معلم زبانی هستید که می‌خواهید از هوش مصنوعی برای بازخورد نوشتن استفاده کنید، اما اینترنت شما بریده است، پلتفرم مورد نظر فیلتر شده، و مطمئن نیستید داده‌های دانش‌آموزانتان در چه وضعیتی است. این وضعیت تخیلی نیست. کتاب «هوش مصنوعی در آموزش زبان: دیدگاه‌هایی از ایران» با همین واقعیت شروع می‌کند. داراب تفضلی از دانشگاه لاتروب آن را ویراسته و انتشارات Springer Singapore در اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرده است.
ایده‌ی مرکزی کتاب «امکان‌پذیری‌های مشروط» است. هوش مصنوعی می‌تواند به بازخورد، تعامل، نوشتن، ترجمه و خودمختاری زبان‌آموز کمک کند، اما این امکان‌ها جهانی نیستند. در ایران، اتصال محدود، پالایش، تحریم و نابرابری دسترسی تعیین می‌کنند چه چیزی ممکن است. کتاب دو سوگیری را کنار می‌گذارد: هیجان بی‌قیدوشرط و بدبینی بی‌پشتوانه. نتیجه‌اش «خوش‌بینی انتقادی مشروط» است.
سیزده فصل کتاب از زوایای گوناگون این ایده را می‌آزمایند. یک فصل هوش مصنوعی را از دریچه‌ی پساشرق‌شناسی می‌خواند و می‌پرسد چگونه می‌تواند پیش‌فرض‌های انگلیسی‌محور را عادی کند. فصلی دیگر، با روش خودمردم‌نگاری، نشان می‌دهد سانسور چگونه رابطه‌ی معلم با ابزارها را شکل می‌دهد. در بخش آموزش معلم، مربیگری همتایان با چت‌جی‌پی‌تی، بهزیستی معلمان و کاهش بار آموزش نوشتن بررسی می‌شود. در بخش زبان‌آموزان، سه مطالعه می‌بینید: یکی درباره‌ی خلاقیت در گفتار، یکی درباره‌ی بازخورد نوشتن و یکی درباره‌ی پیشرفت تلفظ با اپلیکیشنی مبتنی بر هوش مصنوعی. فصل پایانی با مرور ۲۷ مطالعه و جمع‌بندی ویراستار، نقشه‌ی کلی میدان را می‌دهد.
یافته‌ها هم امیدوارکننده‌اند و هم محتاط. در مطالعه‌ی بازخورد، گروهی که بازخورد چت‌جی‌پی‌تی دریافت می‌کرد در نوشتن عملکرد بهتری داشت. در مطالعه‌ی تلفظ، یادگیرندگان در چهار هفته پیشرفت چشمگیری داشتند. اما نویسندگان تأکید می‌کنند معلم همچنان در تحلیل خطا، هدف‌گذاری و توجه به بافت فرهنگی نقش دارد. در فصل خلاقیت هم گزارش شده که برخی زبان‌آموزان در تکلیف خودانگیخته به الگوهای قالبی بازگشتند.
کتاب کامل نیست. نمونه‌ها کوچک‌اند، برخی مطالعه‌ها کوتاه‌مدت‌اند و بخشی از شواهد بر ادراک معلمان تکیه دارد. اما همین صراحت و تلاش برای ساختن چارچوبی که به بافت‌های دیگر هم قابل‌انتقال باشد، این کتاب را برای پژوهشگران آموزش زبان، مربیان معلم و سیاست‌گذاران آموزشی ارزشمند می‌کند. اگر می‌خواهید بدانید هوش مصنوعی در آموزش زبان تحت چه شرایطی کمک می‌کند و کجا نه، این کتاب پاسخ‌های سنجیده‌ای دارد.
