چکیده:
وقتی مهاجمی راست‌گرای افراطی حمله خود به مسجد کرایست‌چرچ را در ۲۰۱۹ زنده پخش کرد، ۵۱ نفر کشته شدند و تصویرهای حمله در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شد. پرسشی که کمتر پاسخ گرفته این است: کسانی که خودشان هدف چنین خشونتی‌اند، وقتی در شبکه‌های اجتماعی با این محتوا روبه‌رو می‌شوند، چه حسی پیدا می‌کنند و چه می‌کنند؟
Knupfer، Weiss و Matthes از دانشگاه وین در مقاله‌ای در مجله Mass Communication and Society همین پرسش را درباره مسلمانان آلمان بررسی کرده‌اند. آلمان در ۲۰۲۲ با ۳۰ حمله راست‌گرای افراطی بیشترین شمار حمله را در اروپای غربی داشت و بیشتر این خشونت‌ها خارجی‌ها را هدف می‌گیرد. با این حال پژوهش‌های پیشین بیشتر به تروریسم اسلام‌گرا و دیدگاه اکثریت پرداخته‌اند. این مقاله استفاده منفعل، یعنی دیدن و خواندن محتوا، را از استفاده فعال، یعنی پسندیدن، اشتراک‌گذاری و نظر دادن، جدا می‌کند.
نویسندگان در مه ۲۰۲۲ از ۴۳۲ مسلمان ساکن آلمان پرسشنامه‌ای آنلاین گرفتند و با مدل مسیر سه چیز را سنجیدند: رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی با ترس از تروریسم راست‌گرای افراطی، نقش درگیری دینی و گرایش سیاسی در این رابطه، و رابطه ترس با مشارکت مدنی، مانند داوطلبی در جامعه محلی.
یافته‌ها دو نکته دارند. نخست، هر دو شکل استفاده با ترس بیشتر همراه بود و مشارکت فعال حتی ترس را کم نکرد. رابطه استفاده فعال با ترس در مسلمانان راست‌گراتر قوی‌تر بود، اما درگیری دینی نقش تعدیل‌گر نداشت. نویسندگان دلیل احتمالی را چنین می‌دانند که حدود ۸۰ درصد نمونه پیشینه مهاجرت دارد و این خشونت خارجی‌ها را هدف می‌گیرد، نه فقط افراد دیندار. دوم، ترس با مشارکت مدنی رابطه مثبت و ضعیف داشت و استفاده فعال نیز با مشارکت مدنی مرتبط بود. بنابراین ترسی که تروریسم می‌خواهد بیافریند، لزوماً به کناره‌گیری از زندگی مدنی نمی‌انجامد و گاه با کنش مدنی همراه می‌شود.
مقاله دقیق است و محدودیت‌هایش را می‌گوید. طرح مقطعی علیت را آزمون نمی‌کند و ممکن است افراد مدنی‌تر بیشتر سراغ این محتوا بروند. تفاوت‌های میان استفاده فعال و منفعل نیز از نظر آماری معنادار نشد. مقیاس مشارکت مدنی اعتباریابی رسمی نشده، گرایش سیاسی با یک گویه سنجیده شده و نویسندگان نمی‌دانند شرکت‌کنندگان دقیقاً چه محتوایی دیده‌اند.
پیامد عملی این است که نهادهای مدنی باید فضاهای امن گفت‌وگو را در شبکه‌های اجتماعی فراهم کنند، ترس اقلیت‌ها را یکسره زیان‌بار ندانند و در طراحی این فضاها گرایش سیاسی را هم در نظر بگیرند.
این مقاله برای پژوهشگران ارتباطات، مطالعات تروریسم و اسلام‌هراسی، فعالان مدنی و سیاست‌گذاران خواندنی است.
