چکیده:
یوناس فردیناندفناوری به طور مرسوم به عنوان امری غیرانسانی دیده میشود. با این حال، همانطور که اوا ایلوز در این کتاب مختصر نشان میدهد، فناوری به طور منحصر به فردی احساسی شده است و به طور مداوم به طیف وسیعی از احساسات نفوذ کرده و آنها را برانگیخته میکند. از ایموجیها، گیفها و لایکها گرفته تا اینفلوئنسرها، برنامههای مدیتیشن و دنیاهای مجازی، فناوری به طور فزایندهای زندگی عاطفی را تقلید و گسترش میدهد، احساسات را به دادههای قابل سنجش تبدیل میکند و سودهای خارقالعادهای به بار میآورد. ایلوز استدلال میکند که سرمایهداری تکنو دیگر خاک را حفر نمیکند، بلکه ارزش را از خود و ذهنیت استخراج میکند و انرژی عاطفی را به سرمایه تبدیل میکند. این صمیمیت ماشینی بین انسانها و فناوری، اقتصاد، فرهنگ و روانشناسی را در یک ماتریس واحد ادغام میکند و احساسات را به خطوط لوله اقتصادی جدید سرمایهداری تکنو تبدیل میکند. احساسی شدن فناوری اثرات عمیقی دارد: از دست دادن تجربه، تنهایی مملو از تعاملات و اوقات فراغت نیابتی، و جایگزینی واقعیت با عملکرد اصالت. ایلوز از طریق مثالهای متنوع، مکانیسمهایی را بررسی میکند که از طریق آنها خود عاطفی به منبع اصلی اقتصادی سرمایهداری تبدیل شده است، جهانی که در آن احساسات ما از طریق ماشینها عبور میکنند و توسط آنها تولید، اندازهگیری و فروخته میشوند.
فناوری در نگاه رایج، پدیدهای عقلانی، فنی و تا حدی انسانزداست؛ اما کتاب Emotional Technologies: How Techno-Capitalism Exploits Our Subjectivity نوشته اوا ایلووز و یوناس فردیناند، این تصور را به چالش میکشد. نویسندگان نشان میدهند که فناوریهای معاصر نهتنها از عواطف انسانی فاصله نگرفتهاند، بلکه بیش از هر زمان دیگری در تولید، سازماندهی، بازنمایی و ارزشگذاری احساسات مشارکت میکنند. از ایموجیها، GIFها و لایکها در شبکههای اجتماعی گرفته تا اینفلوئنسرها، اپلیکیشنهای مراقبه، بازیهای دیجیتال و جهانهای مجازی، فناوری به بخشی از زندگی عاطفی انسان تبدیل شده است.
ایلووز و فردیناند در این کتاب کوتاه اما فشرده، رابطه میان عاطفه، فناوری و سرمایهداری را از زاویهای انتقادی بررسی میکنند. استدلال محوری کتاب آن است که سرمایهداری فناورانه دیگر تنها از منابع طبیعی، کالا یا نیروی کار ارزش استخراج نمیکند، بلکه «خود» و سوژگی انسان نیز به منبعی اقتصادی تبدیل شدهاند. احساسات، توجه، میل، هویت و تجربه شخصی میتوانند از طریق فناوری ثبت، کمّیسازی و به داده تبدیل شوند و سپس در فرایندهای اقتصادی مورد استفاده قرار گیرند. به این ترتیب، آنچه زمانی بخشی از زندگی خصوصی و تجربه درونی انسان محسوب میشد، وارد چرخه تولید ارزش شده است.
کتاب در چهار فصل، این تحول را از زوایای مختلف دنبال میکند. فصل نخست به همتولیدی عواطف و فناوری میپردازد و نشان میدهد که ابزارهای دیجیتال صرفاً احساسات موجود را منتقل نمیکنند، بلکه بر نحوه تجربه و بیان آنها نیز اثر میگذارند. فصل دوم، این مسئله را در چارچوب منطقهای متقاطع سرمایهداری قرار میدهد و رابطه اقتصاد، فرهنگ و روانشناسی را بررسی میکند. فصل سوم به اقتصاد عواطف فناورانه اختصاص دارد و توضیح میدهد که چگونه احساسات و تعاملات عاطفی میتوانند به منابع تولید ارزش تبدیل شوند. در فصل چهارم نیز نویسندگان با استفاده از افق علمیتخیلی، پیامدهای گسترش فناوریهای عاطفی را برای آینده تجربه انسانی بررسی میکنند.
یکی از مسائل مهم کتاب، تغییر مرز میان زندگی شخصی و اقتصاد است. در محیطهای دیجیتال، احساسات فقط تجربه نمیشوند؛ بلکه نمایش داده، ثبت میشوند، اندازهگیری میشوند و گاه به کالا تبدیل میشوند. در چنین شرایطی، حتی مفهوم «اصالت» نیز میتواند به نوعی عملکرد اجتماعی تبدیل شود. کتاب همچنین پیامدهایی مانند تنهایی در میان انبوه تعاملات، کاهش تجربه مستقیم و جایگزینی واقعیت با اجرای آن را مورد توجه قرار میدهد.
Emotional Technologies در نهایت پرسشی اساسی مطرح میکند: وقتی احساسات ما به داده، و داده به ارزش اقتصادی تبدیل میشود، چه بخشی از زندگی عاطفی انسان همچنان خارج از منطق سرمایهداری باقی میماند؟ این کتاب برای علاقهمندان به جامعهشناسی عواطف، مطالعات فناوری، اقتصاد دیجیتال، مطالعات رسانه و نقد سرمایهداری، اثری قابل توجه برای فهم رابطه پیچیده میان فناوری و سوژگی انسان معاصر است.
